Door Martin Kaaij

Na de première van de Vijfde symfonie van Ludwig van Beethoven moet het Weense publiek nogal lauw hebben gereageerd – volgens de componist omdat er nooit iets deugde en iedereen sowieso altijd tegen hem was. Dat is een typerende reactie die strookt met het algemene beeld dat we van Beethovens karakter hebben. Hij was geen gemakkelijk heerschap: eigenwijs, korzelig, opvliegend en achterdochtig. Een einzelgänger die gekweld werd door zijn omgeving, zijn hardhorendheid en bovenal zichzelf. Niet alleen zijn geniale muziek is uniek, maar ook onze mateloze bewondering voor de brombeer. Zijn buste siert menige piano of schouw, en dat is niet omdat hij zo gezellig kijkt.

Biografen doen al bijna twee eeuwen hun best om te verklaren waarom Beethoven niet altijd het zonnetje in huis was. Zijn moeder verwaarloosde hem, zijn vader was een drinkebroer en mislukt musicus, de ware geliefde ontglipte hem steeds, en ergens tussen zijn vijfentwintigste en dertigste levensjaar begon zijn gehoor achteruit te gaan. We weten niet precies hoe Beethoven zijn doofheid verwerkte. Uit spaarzame uitspraken kan iedere gewenste mix van schrik, ontkenning, strijdlust, wanhoop en misschien zelfs schaamte worden samengesteld.

De laatste jaren van zijn leven was hij stokdoof. Daardoor merkte hij bij de première van zijn Negende Symfonie niet eens dat ze was afgelopen. Die symfonie eindigt met 321 op volle kracht gespeelde tonen in vier maten. Daarna is het stil. Het applaus moet stormachtig zijn geweest. Maar ook dat hoorde hij niet.

Voor een gewone sterveling is het onvoorstelbaar hoe een mens ondanks deze handicap zulke geweldige muziek kan componeren. Maar een beetje korzeligheid wordt weer wel heel begrijpelijk.

Schaar en gum

Beethoven was een perfectionist die in vijfentwintig jaar negen symfonieën voltooide. Dat is grofweg elke drie jaar één symfonie. Ter vergelijking: Mozart schreef gemiddeld iedere zeven maanden een symfonie en Haydn zelfs iedere vier maanden. We kunnen slechts gissen wat er tijdens het componeren in Beethovens hoofd is omgegaan. Maar het is zeker dat hij veel heeft zitten wikken en wegen, want zijn overgeleverde schetsen en handschriften staan vol doorhalingen en aanvullingen. Daarin lijkt geen noot, akkoord, of ritme veilig voor zijn schaar en gum. Zo verzon hij zes verschillende manieren om het slotdeel van zijn Derde symfonie te beginnen, waarbij de eerste noot in elke versie een andere lengte kreeg, maar toch op zijn oorspronkelijke lengte terugkeerde, terwijl hij wel gaandeweg drie octaven omhoogschoot.

De symfonie was het visitekaartje van de negentiende-eeuwse componist. Met een geslaagde symfonie bewees hij zijn greep op het machtige en allengs uitdijende orkest, en zijn beheersing van de grote vorm. Bij moderne architecten zie je iets vergelijkbaars: mooie huisjes bouwen is wel aardig, maar een hele stadswijk, inclusief kantoren, winkels, scholen, sporthal, lantaarnpalen en stoeptegels, dat is je ware.

En net als zo’n stadswijk aan een lange reeks praktische voorwaarden moet voldoen, bestaat er voor een symfonie uit Beethovens tijd een grondplan. Daarop heeft zij vier delen: snel, langzaam, dansachtig en snel, waarbij het snelle vierde deel beduidend lichter van karakter is dan het snelle eerste deel. Zeven van de negen keer houdt Beethoven zich aan dit schema, maar in de Negende symfonie zijn de middendelen omgedraaid en de Zesde symfonie heeft vijf in plaats van vier delen. Er is dus een norm, maar ook ruimte om daarvan af te wijken. Maar niemand weet waarom Beethoven het twee keer anders aanpakte.

Easy Listening

Componisten hebben er aardigheid in om de luisteraar steeds lichtjes uit zijn evenwicht te brengen - een voorzichtig zetje hier, een enkele brutale douw, maar pas op: hij mag niet omvallen en moet uiteindelijk gelijk een duikelaar weer rechtop komen te zitten, anders is hij hem kwijt. Die zetjes geeft een componist met akkoorden die de luisteraar niet verwacht, maar toch aangenaam en gepast vindt. Want mensen voelen onbewust vrij nauwkeurig of een akkoord doodnormaal, een beetje vreemd of ronduit fout is. Dat is afhankelijk van het moment waarop het gebruikt wordt. Denk maar aan het einde van een symfonie van Beethoven dat zich lang van tevoren aankondigt. Dan herkent de hele zaal de functie van die reeks akkoorden: naar het eindpunt.

Een belangrijk pijler van het grondplan voor een symfonie is dat het eerste deel in de zogenoemde sonatevorm staat. Er bestaan keurige regels voor deze sonatevorm, bijvoorbeeld dat er standaard twee thema's inzitten – het ene opgewekt en het andere droevig. Dat wekt verwachtingen bij luisteraars die de regels op hun duimpje kennen. Maar ook de standaard van twee thema's was bij Beethoven niet veilig. Hij gebruikte er gemiddeld vier. En die vier thema’s verbond hij onderling met overgangszinnen die gemakkelijk voor een extra thema worden aangezien.

Het knappe van Beethoven is dat hij al die thema’s bij elkaar houdt en ondertussen een opzienbarend bouwwerk opzet zonder dat wij moeite hoeven te doen om hem te volgen. We merken niet eens hoe ingewikkeld zijn constructie eigenlijk is. Your easy listening is my hard writing, zou hij gezegd kunnen hebben. Het beste bewijs dat het goed gelukt is, is dat we nog steeds met zoveel plezier naar zijn symfonieën luisteren.

Eeuwige vrijgezel

In het dagelijks leven was Beethoven trouwens minder ordelijk en perfectionistisch. Zijn huiskamer lag bezaaid met muziekpapier, etensresten, kousen, broeken en jasjes, en hij had er een handje van om in versleten kleren en met ongekamde haren door de stad te lopen. Zulk ongewassen vrijgezellengedrag helpt een mens doorgaans niet aan een fijnbesnaarde levensgezel, zeker niet als ze hun liefdesgeluk in hogere kringen zoeken, zoals Beethoven placht te doen. Maar ongeliefd was hij geenszins. Bij zijn begrafenis was de kerk overvol en duizenden stadgenoten liepen in een stoet achter zijn kist naar het kerkhof. Vriendelijkheid en conventioneel gedrag worden alom gewaardeerd. Maar voor een groot componist als Beethoven maakt de mensheid graag een uitzondering.

Tekst: Martin Kaaij
Illustratie: Grootzus